Adwokat czy radca prawny — różnice, podobieństwa i jak wybrać

To jedno z najczęściej zadawanych pytań w polskich kancelariach: "Czy szukam adwokata, czy radcy prawnego?". Krótka odpowiedź brzmi: dla zdecydowanej większości spraw to nie ma praktycznego znaczenia — oba zawody mają od 2015 r. niemal identyczne uprawnienia procesowe. Ta strona wyjaśnia, dlaczego tak jest, na czym polegają historyczne różnice, kiedy mają jeszcze znaczenie, oraz jak praktycznie wybrać prawnika do swojej sprawy.

Niniejszy tekst napisał radca prawny Marcin Butkiewicz (OIRP Poznań, nr wpisu PZ-2231). Ze względu na zawodowy interes autora staram się przedstawić temat możliwie bezstronnie — opisuję stan prawny i praktyczne konsekwencje, a nie zachęcam do żadnego konkretnego wyboru.

1.Krótka odpowiedź

Adwokat i radca prawny to dwa odrębne zawody prawnicze regulowane różnymi ustawami i podlegające różnym samorządom. Praktycznie dla klienta jednak — od 1 lipca 2015 r. — uprawnienia procesowe obu zawodów są niemal identyczne. Oba zawody:

• świadczą pełną pomoc prawną (doradztwo, pisma, reprezentacja w sądach);
• mogą występować przed wszystkimi sądami (rejonowymi, okręgowymi, apelacyjnymi, Sądem Najwyższym, Naczelnym Sądem Administracyjnym, Trybunałem Konstytucyjnym);
• od 2015 r. mogą być obrońcami w sprawach karnych i karnoskarbowych;
• odbywają trzyletnią aplikację zakończoną egzaminem państwowym;
• podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu OC;
• podlegają odpowiedzialności dyscyplinarnej i kodeksowi etyki zawodowej.

Praktyczna konsekwencja: kryterium wyboru powinno być doświadczenie i specjalizacja w danym typie sprawy, a nie sam tytuł zawodowy. Doświadczony radca prawny prowadzący sprawy spadkowe od 15 lat będzie zwykle lepszym wyborem do sprawy spadkowej niż adwokat specjalizujący się w prawie karnym — i odwrotnie.

2.Historia podziału

Polski model dwóch zawodów prawniczych nie jest oczywisty na tle innych systemów prawnych. W Niemczech jest jeden Rechtsanwalt, w USA attorney-at-law, w Wielkiej Brytanii dla odmiany istnieje rozróżnienie barrister (sądowy) i solicitor (kancelaryjny), ale są to dwie kategorie tego samego zawodu prawniczego.

Polski podział na adwokatów i radców prawnych ma korzenie w okresie PRL-u. Adwokatura istniała od zawsze i zajmowała się obroną w sprawach karnych oraz reprezentacją osób fizycznych. Zawód radcy prawnego utworzono w 1961 r., początkowo wyłącznie na potrzeby gospodarki uspołecznionej — radcowie obsługiwali przedsiębiorstwa państwowe i nie mogli reprezentować osób fizycznych ani prowadzić spraw karnych.

Po 1989 r. zawody zaczęły się stopniowo zbliżać. Najważniejsze momenty:

• 1997 r. — radcowie prawni uzyskali prawo do reprezentacji osób fizycznych w sprawach niemajątkowych (poza prawem rodzinnym i karnym).
• 2005 r. — radcowie uzyskali pełne uprawnienia w sprawach cywilnych, w tym rodzinnych.
• 1 lipca 2015 r. — kluczowa zmiana: radcowie prawni uzyskali uprawnienia obrońcy w sprawach karnych i karnoskarbowych, z jednym ograniczeniem (omówionym dalej).

Od 2015 r. polskie zawody adwokata i radcy prawnego są funkcjonalnie tak bliskie, że dla większości klientów wybór między nimi nie ma praktycznego znaczenia.

3.Uprawnienia procesowe — co może każdy z zawodów

Zarówno adwokat, jak i radca prawny:

• Reprezentują klientów przed sądami wszystkich instancji — sądy rejonowe, okręgowe, apelacyjne, Sąd Najwyższy, wojewódzkie sądy administracyjne, Naczelny Sąd Administracyjny, Trybunał Konstytucyjny.
• Reprezentują przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu i Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej.
• Sporządzają wszystkie rodzaje pism procesowych — pozwy, apelacje, kasacje, skargi konstytucyjne, zażalenia.
• Świadczą pomoc w postępowaniach przed organami administracji — urzędy, izby skarbowe, ZUS.
• Doradzają i sporządzają umowy, opinie prawne, regulaminy.
• Prowadzą negocjacje, mediacje, postępowania polubowne.
• Mogą występować w sprawach karnych i karnoskarbowych — z jednym istotnym ograniczeniem (zob. niżej).

4.Sprawy karne — kluczowa zmiana z 2015 r.

Do 30 czerwca 2015 r. tylko adwokaci mogli być obrońcami w sprawach karnych. Od 1 lipca 2015 r. ta sytuacja uległa zmianie: radcowie prawni również mogą być obrońcami w sprawach karnych i karnoskarbowych.

Pozostało jedno ograniczenie, które warto znać:

Radca prawny wykonujący zawód w stosunku pracy nie może świadczyć pomocy obrończej w sprawach karnych (z wyjątkiem pracowników naukowych i naukowo-dydaktycznych).

Co to oznacza w praktyce? Część radców prawnych pracuje na etacie — w spółkach, urzędach, działach prawnych firm. Tacy radcowie nie mogą prowadzić obrony karnej. Ale radcowie prawni prowadzący samodzielną kancelarię (jak np. autor tej strony) nie wykonują zawodu w stosunku pracy i nie podlegają temu ograniczeniu — mogą obrońcą w sprawie karnej.

Jeśli zatem szukasz "adwokata karnego w Poznaniu", równie dobrym wyborem może być radca prawny prowadzący samodzielną praktykę i mający doświadczenie w sprawach karnych. Pełniejszy opis spraw karnych znajdziesz w przewodniku Sprawy karne — obrona i reprezentacja pokrzywdzonego oraz w lokalnym przewodniku Sprawy karne w Poznaniu.

5.Droga do zawodu — jak zostaje się adwokatem lub radcą prawnym

Obie ścieżki są niemal identyczne:

Krok 1 — Studia prawnicze

Pięcioletnie jednolite studia magisterskie na wydziale prawa polskiej uczelni państwowej lub prywatnej. Zakończone egzaminem magisterskim i obroną pracy.

Krok 2 — Aplikacja

Po studiach kandydat zdaje egzamin wstępny na aplikację (adwokacką lub radcowską) — test z prawa, przeprowadzany centralnie raz w roku. Egzamin jest taki sam dla obu zawodów (z minimalnymi różnicami).

Aplikacja trwa 3 lata. W tym czasie kandydat:

• Uczestniczy w zajęciach teoretycznych (kilka razy w tygodniu);
• Odbywa praktyki w sądach i prokuraturze (obowiązkowo);
• Pracuje w kancelarii patrona — adwokata lub radcy prawnego;
• Może występować przed sądami w określonym zakresie (jako pełnomocnik substytut);
• Składa cząstkowe egzaminy kontrolne.

Krok 3 — Egzamin zawodowy

Po zakończeniu aplikacji kandydat zdaje państwowy egzamin zawodowy — kilkudniowy, pisemny i ustny. Egzamin obejmuje rozwiązanie kazusów z różnych gałęzi prawa: cywilnego, karnego, gospodarczego, administracyjnego, etyki zawodowej.

Krok 4 — Wpis na listę

Po zdaniu egzaminu i złożeniu ślubowania kandydat zostaje wpisany na listę:

• w przypadku adwokata — Okręgowej Rady Adwokackiej (ORA);
• w przypadku radcy prawnego — Okręgowej Izby Radców Prawnych (OIRP).

6.Samorządy zawodowe

To główna różnica między zawodami — różne samorządy:

Adwokatura

• Naczelna Rada Adwokacka (NRA) — organ ogólnopolski;
• Okręgowe Rady Adwokackie (ORA) — np. ORA w Poznaniu;
• Adwokaci podlegają Kodeksowi Etyki Adwokackiej;
• Sądownictwo dyscyplinarne adwokatury.

Radcowie prawni

• Krajowa Izba Radców Prawnych (KIRP) — organ ogólnopolski;
• Okręgowe Izby Radców Prawnych (OIRP) — np. OIRP w Poznaniu;
• Radcowie podlegają Kodeksowi Etyki Radcy Prawnego;
• Sądownictwo dyscyplinarne radców prawnych.

Oba kodeksy etyki są bardzo zbliżone — chronią tajemnicę zawodową, regulują konflikt interesów, określają zasady reklamy, wynagrodzenia, relacji z klientem.

7.Koszty i wynagrodzenie

Częsty mit: "Adwokat jest droższy niż radca prawny". To nieprawda.

Stawki minimalne — identyczne dla obu zawodów

Stawki minimalne za czynności procesowe są określone w rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości — osobno dla adwokatów i radców prawnych. Stawki te są w praktyce identyczne. Te same kwoty, te same widełki, te same zasady.

Wynagrodzenie umowne

Wynagrodzenie ustalane indywidualnie zależy od:

• doświadczenia konkretnego prawnika (im więcej lat praktyki, tym wyższe stawki);
• specjalizacji (np. prawo podatkowe, prawo nowych technologii bywają droższe);
• charakteru sprawy (skomplikowane sprawy gospodarcze są droższe niż proste sprawy spadkowe);
• renomy kancelarii;
• lokalizacji (Warszawa zwykle drożej niż mniejsze miasta).

Tytuł zawodowy (adwokat / radca prawny) sam w sobie nie ma wpływu na wynagrodzenie umowne.

Pomoc prawna z urzędu

W postępowaniach, w których sąd przyznaje pełnomocnika z urzędu, lista kandydatów jest prowadzona zarówno przez ORA (adwokatów), jak i OIRP (radców prawnych). Sąd wyznacza pełnomocnika z obu list — wybór następuje bez znaczenia tytułu zawodowego.

8.Jak praktycznie wybrać dla swojej sprawy

Skoro uprawnienia są niemal identyczne, na co realnie zwrócić uwagę?

1. Specjalizacja w typie sprawy

Najważniejsze kryterium. Polskie prawo jest tak rozbudowane, że żaden prawnik nie zna wszystkiego z taką samą biegłością. Szukasz prawnika do sprawy spadkowej? Zapytaj, ile takich spraw prowadził w ostatnich latach. Do sprawy karnej? Spytaj o jego doświadczenie w obronie. Do windykacji firmowej? Zapytaj o znajomość EPU i postępowania nakazowego.

2. Doświadczenie i staż

Prawnik z 15-letnim stażem w określonej dziedzinie zwykle będzie bardziej skuteczny niż prawnik bezpośrednio po aplikacji, niezależnie od tytułu. To nie znaczy, że młodszy zawsze ustępuje — czasem młodszy prawnik jest bardziej zaangażowany, lepiej zna najnowsze orzecznictwo. Ale doświadczenie ma znaczenie.

3. Komunikacja

Krótka rozmowa telefoniczna lub spotkanie wstępne pokazuje wiele. Czy prawnik rozumie Twoją sprawę? Czy wyjaśnia jasno i prosto, czy zaciemnia? Czy daje realistyczne oczekiwania, czy obiecuje cuda? Czy szanuje Twój czas?

4. Bliskość geograficzna

W sprawach pilnych (zatrzymanie, posiedzenie aresztowe) liczy się szybkość reakcji. Kancelaria blisko sądów poznańskich może w praktyce zadziałać szybciej niż kancelaria z innego miasta. Mniej istotne w sprawach bez naglących terminów (rozwód, spadek).

5. Zaufanie

Sprawy prawne to często rzeczy osobiste — finanse, rodzina, dobra reputacja. Wybierasz osobę, której będziesz powierzać informacje, które niekoniecznie chcesz mówić nawet bliskim. Zaufanie jest istotne. Krótka rozmowa wstępna pomaga to ocenić.

9.Najczęstsze pytania

Powiązane strony

• Marcin Butkiewicz — radca prawny w Poznaniu (o autorze)
• Sprawy karne w Poznaniu — radca prawny lub adwokat
• Obszary praktyki kancelarii